جستجو

همه چیز درباره غربالگری سه ماهه دوم

همه چیز درباره غربالگری سه ماهه دوم
مرداد ۳۱, ۱۳۹۷

همه چیز درباره غربالگری سه ماهه دوم

 

پیش از این در مطالب قبلی توضیحاتی درباره آزمایش غربالگری بارداری و غربالگری سه ماهه اول نیز آورده ایم که ابتدا خلاصه ای از آنها را بررسی می کنیم.

الف. منظور از غربالگری بارداری چیست؟

غربالگری بارداری مجموعه ای از بررسی هایی است که تحت عنوان آزمایش غربالگری جنین نیز شناخته می شوند. با انجام غربالگری میتوان میزان ریسک ابتلا به بعضی از بیماری ها را مشخص کرد. با اینحال تشخیص قطعی آنها تنها با انجام آزمایش های تشخیصی مثل آزمایش آمنیوسنتز امکان پذیر خواهد بود. آزمایش های غربالگری برخلاف آزمایش های تشخیصی مانند آمنیوسنتز کاملاً غیرتهاجمی و بدون خطر هستند.

مراحل غربالگری بارداری

آزمایش غربالگری معمولاً در دو مرحله انجام می شود. غربالگری سه ماهه اول بین یازده هفته کامل الی سیزده هفته و شش روز و غربالگری سه ماهه دوم بین هفته های ۱۵ تا ۲۰ قابل انجام است. از مواردی که در این آزمایش ها بررسی می شوند، میزان احتمال مبتلا بودن جنین به ناهنجاریهای کروموزومی مانند نشانگان داون، تریزومی ۱۸ و نقایص لوله عصبی و امراض ژنتیکی مشابه نقص تولد و دیابت است.

با استفاده از نتیجه آزمایش های غربالگری می توانید درباره نیاز به آزمایش های تشخیصی و تهاجمی تصمیم بگیرید.

آیا انجام غربالگری ضروری است؟

توصیه متخصصین این است که کلیه ی مادران در هر سنی که هستند نسبت به انجام آزمایش های غربالگری  مرحله اول و مرحله دوم اقدام کنند. می توانید درباره محاسن و مضرات این آزمایش ها از پزشک متخصص سؤال کنید تا خیالتان آسوده شود. با اینحال در آخر این مادر است که درباره انجام آنها تصمیم می گیرد.

به طور کلی مادران از نظر نحوه تصمیم گیری درباره آزمایش های غربالگری به سه گروه تقسیم می شوند:

  1. گروه اول: ابتدا نسبت به انجام آزمایش های غربالگری اقدام می کنند و در صورت وجود مشکل در نتیجه، به سراغ آزمایش های تشخیصی می روند.
  2. گروه دوم: به دلیل نگرانی و عدم اطمینان به نتایج آزمایش های غربالگری از همان ابتدا آزمایش های تشخیصی را انتخاب می کنند. به دلیل تهاجمی بودن آزمایش های تشخیصی این گروه ریسک سقط جنین را نیز می پذیرند.
  3. گروه سوم: مادرانی که از هر دو گروه آزمایش ها (غربالگری و تشخیصی) صرفنظر می کنند.

ب. غربالگری سه ماهه دوم

غربالگری سه ماهه دوم در اغلب اوقات به عنوان فالو آپ غربالگری مرحله اول درنظر گرفته می شود. با اینحال در صورتی که موفق به انجام غربالگری سه ماهه اول نشده اید، با انجام غربالگری سه ماهه دوم نیز می توانید در جریان وضعیت جنین و بارداری قرار بگیرید. همانطور که اشاره کردیم این مرحله از آزمایش های غربالگری بین هفته های ۱۵ تا ۲۰ قابل انجام است.

روش انجام غربالگری سه ماهه دوم

در این مرحله نمونه ی خون مادر در آزمایشگاه گرفته شده و مورد بررسی قرار می گیرد و نتیجه بررسی پس از ۷ روز اعلام می شود. این آزمایش به بررسی سطح چهار هورمون و پروتئین خاص در خون مادر می پردازد:

  1. گنادوتروپین جفتی انسانی (hCG) (هورمون تولید شده توسط جنین)
  2. آلفافیتو پروتئین (AFP) (پروتئین تولید شده توسط جنین)
  3. هورمون استریول غیرپیوسته (Unconjugated Estriol) (تولید شده توسط جنین و جفت)
  4. هورمون اینهیبین اِی (Inhibin A) (تولید شده توسط جفت)

ج. نتیجه غربالگری سه ماهه دوم

پس از دریافت نتیجه غربالگری سه ماهه دوم حتماً آن را با پزشک متخصص در میان بگذارید، چرا که تفسیر نتیجه این آزمایش ها حتی در صورت داشتن آشنایی های لازم امر پیچیده ای است که دقت زیادی نیاز دارد. در ادامه نکاتی را درباره دلایل بالا بودن آلفافیتو پروتئین، بررسی مقادیر حاصل، نحوه تفسیر و متغیرهای مؤثر در نتیجه غربالگری سه ماهه دوم با شما درمیان می گذاریم که امیدواریم در بررسی اولیه این نتایج کمکتان کند.

  1. دلایل بالا بودن آلفافیتو پروتئین در غربالگری سه ماهه دوم

آلفافیتو پروتئین ماده ای است که در دوران بارداری توسط جنین تولید می شود و بخشی از آن به وسیله ی جفت به خون مادر راه پیدا می کند.

در صورتی که میزان آلفافیتو پروتئین از میزان معین شده بیشتر باشد، ممکن است سن جنین از میزان تخمین زده شده بیشتر باشد یا مادر چندقلو باردار باشد. با اینحال در بعضی مواقع سطح بالای آلفافیتو پروتئین، باز بودن غیرعادی جداره ی شکم، ستون فقرات یا سر جنین را نشان می دهند. در این موارد همین باز بودن غیر عادی است که موجب راه پیدا کردن بیش از حد آلفافیتو پروتئین به خون مادر می شود.

در موارد انگشت شماری نیز مشاهده شده که اختلالات کلیوی جنین باعث افزایش میزان آلفافیتو پروتئین شده است. مواردی نیز وجود دارد که این مسئله دلیل خاصی نداشته و باعث بروز مشکل مشخصی نمی شود.

  1. بررسی مقادیر حاصل از غربالگری سه ماهه دوم

در صورت پایین بودن سطح آلفافیتو پروتئین و استریول و بالا بودن سطح گنادوتروپین جفتی انسانی و اینهیبین اِی خطر ابتلای جنین به نشانگان داون بیشتر می شود.

در صورت پایین بودن سطح آلفافیتو پروتئین و استریول و گنادوتروپین جفتی انسانی خطر ابتلای جنین به ناهنجاری های کروموزومی نادر و تریزومی ۱۸ بسیار بالاتر می رود.

ترکیب های دیگر نتایج می تواند نشان دهنده ی احتمال بروز محدودیت رشد داخل رحمی، زایمان پیش از موعد، مسمومیت بارداری در مادر (پری اکلامپسیا یا Pre-eclampsia) یا سقط جنین باشد. آگاهی از این موارد کمک می کند پزشک متخصص به نیاز شما به مراقبت های ویژه پی برده و اقدامات لازم را در این زمینه انجام دهد.

  1. متغیرهای مؤثر در نتیجه غربالگری سه ماهه دوم

پس از انجام آزمایش های لازم، سطح ۴ ماده ای که پیش تر به آنها اشاره شد مشخص می شود. سپس این مقادیر در فرمولی جایگذاری می شود که سن مادر و جنین و مقادیر مشخص شده متغیرهای آن هستند. نتیجه این فرمول میزان خطر ابتلا به ناهنجاریهای مختلف در جنین و مادر را نشان می دهد.

همانطور که اشاره شد یکی از متغیرهای مؤثر در نتیجه غربالگری سه ماهه دوم، سن مادر است. هرچه سن مادر بیشتر باشد خطر وجود ناهنجاریهای کروموزومی در جنین بیشتر خواهد بود. به طور نمونه احتمال ابتلا به نشانگان داون برای مادران ۴۰ ساله ۱:۱۰۰ (یک به صد، یک در صد) و برای مادران ۲۵ ساله۱:۱۲۰۰ (یک به هزار و دویست، یک در هزار و دویست) است.

سن مادر و جنین و میزان آلفافیتو پروتئین و چند متغیر دیگر در فرمول محاسبه احتمال وجود نقایص لوله ی عصبی جنین (NTDs) لحاظ می شوند. بایستی توجه داشت نتایج غربالگری سه ماهه دوم معمولاً با توجه نتایج غربالگری سه ماهه اول محاسبه می شوند.

  1. نحوه تفسیر نتیجه غربالگری سه ماهه دوم

بایستی توجه داشته باشید که غربالگری سه ماهه دوم جهت تخمین احتمال ابتلا به نشانگان داون، نقایص لوله عصبی و تریزومی هجده انجام می شود. پس این روش نمی تواند در تشخیص ناهنجارهای کروموزومی و ژنتیکی دیگر چندان مؤثر واقع شود. میزان احتمال موارد ذکر شده نیز به صورت نسبت به کل اندازه گیری می شود.

به عنوان نمونه در صورتی که اعلام شود میزان احتمال ابتلای جنین به نشانگان داون یک در بیست (۱:۲۰) یا یک در دو هزار (۱:۲۰۰۰) است، نتیجه به این شکل تفسیر می شود:

در مورد اول، در جنین های دارای نتایج غربالگری یکسان، بین هر بیست جنین، یک مورد از آنها به نشانگان داون مبتلا شده و نوزده مورد به این نشانگان مبتلا نخواهند شد.

در مورد اول، در جنین های دارای نتایج غربالگری یکسان، بین هر دو هزار جنین، یک مورد از آنها به نشانگان داون مبتلا شده و هزار و نهصد و نود و نه مورد به این نشانگان مبتلا نخواهند شد.

هر چه عدد دوم یا مخرج کسر بزرگتر باشد، نتیجه رضایتبخش تر و میزان احتمال ابتلا کمتر می شود. عادی یا غیرعادی بودن نتیجه غربالگری توسط پزشک و با توجه به کمتر یا بیشتر بودن آن از مقدار مرجع اعلام می شود.

به عنوان نمونه در نظر بگیرید مقدار مرجع یک در دویست و پنجاه باشد. پس در اینصورت نتیجه یک در دو هزار نرمال خواهد بود، چرا که میزان احتمال ابتلا از مقدار مرجع کمتر است. به همین ترتیب نتیجه یک در بیست غیر نرمال است، چرا که میزان احتمال ابتلا از مقدار مرجع بیشتر است.

بایستی در نظر داشته باشیم که نرمال بودن (منفی بودن) نتیجه غربالگری سه ماهه دوم ضامن نرمال بودن کروموزومی جنین نیست، با اینحال نشاندهنده ی میزان کم احتمال ابتلا است. به همین ترتیب غیرنرمال بودن (مثبت بودن) نتیجه غربالگری تأییدکننده ناهنجاری های کروموزومی نیست، بلکه نشاندهنده ی میزان بالای احتمال ابتلا خواهد بود. اما در اکثر موارد مثبت بودن نتیجه نیز مشکل عمده ای برای جنین ایجاد نمی کند.

  1. میزان دقت آزمایش غربالگری سه ماهه دوم

برای پی بردن به میزان دقت آزمایش غربالگری سه ماهه دوم باید چهار نکته را مدنظر داشته باشید:

  1. آزمایش غربالگری سه ماهه دوم حداقل هشتاد و یک درصد موارد نشانگان داون، هشتاد و پنج درصد موارد نقایص لوله عصبی و ۷۰ درصد موارد تریزومی هجده را نشان می دهد. توضیح اینکه در صورت ابتلای جنین به نشانگان داون، میزان احتمال اینکه آزمایش غربالگری سه ماهه دوم آن را نشان دهد حداقل هشتاد و یک درصد است. به همین ترتیب به میزان نوزده درصد احتمال دارد که آزمایش آن را نشان ندهد. این عدد نشاندهنده ی دقت آزمایش خواهد بود، نه میزان احتمال وجود خطر برای جنین.
  2. علاوه بر این در خود دستگاه نیز تا ۵ درصد احتمال خطا وجود دارد. توضیح اینکه تا ۵ درصد احتمال این وجود دارد که دستگاه جنینی را که با ناهنجاری ای روبرو نیست، دارای ناهنجاری اعلام کند. پس پنج درصد نتایج غربالگری که ابتلا به نشانگان داون را به جنین نسبت می دهند، اشتباه هستند و جنین از سلامت کروموزومی برخوردار است.
  3. آزمایش غربالگری نمی تواند کلیه ی موارد نقایص لوله ی عصبی، تریزومی هجده یا نشانگان داون را نشان دهد. امکان دارد آزمایش خطری برای جنین پیش بینی نکند اما این خطر وجود داشته باشد.
  4. از سوی دیگر امکان دارد یکی از ناهنجاری های ذکر شده در جنین نشان داده شود اما جنین در سلامت کامل به سر ببرد.

به طور کلی اگر نتیجه غربالگری دارای اشکال باشد، در بعضی موارد آزمایش های تشخیصی و تهاجمی توصیه می شود.

د. اقدامات لازم پس از غربالگری سه ماهه دوم

همانطور که اشاره کردیم پزشک متخصص در تفسیر و درک نتیجه آزمایش غربالگری سه ماهه دوم به شما کمک می کند. سپس با توجه به نتیجه اطلاعات لازم درباره اقدامات ممکن را در اختیارتان قرار می دهد و ممکن است آزمایش آمنیوسنتز را نیز با ذکر مزیت ها و خطرات آن به شما توصیه کند.

در صورت بالا بودن سطح آلفافیتو پروتئین خون، سونوگرافی ثانویه انجام می گیرد. در این مرحله نخاع و اندام های دیگر تحت بررسی قرار می گیرند و تعداد جنین ها و سن دقیق جنین مشخص می شود.

در صورت وجود نقص تولد یا مشکلات نخاعی در جنین، تصمیم در مورد حفظ جنین با شماست. اگر تصمیم بگیرید جنین را حفظ کنید، گروه متخصصین تمامی مراحل بارداری را با دقت رصد کرده و آمادگی لازم جهت عمل جراحی بعد از تولد را پیدا می کنند.

در صورت وجود نشانگان داون یا تریزومی هجده، پزشک با انجام سونوگرافی ریشه ناهنجاری را بررسی خواهد کرد. کوتاه بودن یا غیرعادی بودن استخوان بازو، حجم بالای مایع پشت گردن جنین، وجود لکه های روشن در قلب، روشن بودن روده و نارسایی های قلب از مشکلاتی هستند که می توانند ریشه این ناهنجاری ها باشند. در صورت وجود یک یا چند مورد از موارد ذکر شده، ناهنجاری جنین ژنتیکی و درصورت وجود مشکلات عمده ای مثل نقایص جداره شکم و قلب ناهنجاری کروموزومی است.

آشنایی با آزمایش آمنیوسنتز

در صورتی که غربالگری مشکل خاصی را نشان نداده و تمامی موارد عادی باشد، احتمال کمی وجود دارد که جنین ناهنجاری کروموزومی داشته باشد. با توجه به نتیجه غربالگری می توانید تصمیم خود نسبت به انجام آزمایش آمنیوسنتز را مشخص کنید. هنگام تصمیم گیری در این مورد بایستی ضمن در نظر گرفتن موقعیت جنین و میزان احتمال ناهنجاری، توجه داشته باشید که امکان سقط جنین در اثر این آزمایش وجود دارد.

میزان خطای آزمایش آمنیوسنتز برای تشخیص ناهنجاریهای کروموزومی حداکثر یک درصد است. با انجام این آزمایش میتوان به وجود نقایص لوله ی عصبی و بعضی از ناهنجاریهای ژنتیکی نیز پی برد.

زمان مناسب برای این آزمایش بین هفته های ۱۶ و ۲۰ بارداری است و نتیجه ی آن معمولاً پس از ۷ روز اعلام می شود.